Basisschool De Klaroen biedt kennisrijk onderwijs: een thematische benadering waardoor kinderen een breed begrip van de wereld ontwikkelen. Medewerkers en ouders zijn enthousiast, en voor taal en lezen is een hoofdrol weggelegd.
Wie een ochtend lang rondloopt bij De Klaroen in Maarssen, ziet aan alles dat taal/lezen hier de basis vormt voor leren, begrijpen en ontdekken. De school heeft een bewuste beweging gemaakt van veel digitaal werken naar meer lezen van papier. Overal zijn leerlingen bezig met verhalen, gedichten, informatieve boeken en andere teksten. In de schoolbibliotheek kiezen biebouders met leerlingen boeken uit en gaan in gesprek over wat de kinderen hebben gelezen. In de lessen krijgt ook technische leesvaardigheid veel aandacht. Want hoe beter het lezen gaat, hoe meer ruimte een kind heeft om ervan te genieten.
Twee prioriteiten
Toen schoolleider Merije Kole bijna drie jaar geleden op De Klaroen kwam werken, deden meerdere leerteams hier al onderzoek naar verbeteringen. Onder andere het taal- en leesonderwijs lag onder de loep. “We zagen landelijk de leesresultaten dalen en waren zelf ook niet tevreden”, zegt locatieleider Inge van de Grift, die toen nog leerkracht was.
In overleg met het team koos Merije twee prioriteiten: een andere aanpak voor taal en lezen in combinatie met een compleet nieuwe methode voor wereldoriëntatie. De tot dan toe gebruikte methode was onsamenhangend en taalarm.
Het team koos er bewust niet voor, helemaal zelf het onderwijs te gaan ontwerpen. “Dat kost veel tijd. En als je het niet goed doet, bestaat het risico dat je een verzameling ‘leuke lessen’ maakt”, zegt Merije. “Onderwijs moet vooral zinvol zijn. Voor ons geldt dat een goede methode daarbij helpt.”
Onderwijs moet vooral zinvol zijn. Voor ons geldt dat een goede methode daarbij helpt.
Inge van der Grift en Merije Kole
De wereld als kapstok
Tweeënhalf jaar later staat er een resultaat dat je zou kunnen omschrijven als ‘kennisrijk onderwijs met een extra dosis leesmotivatie’. De zorgvuldig gekozen methode voor wereldoriëntatie vormt de kapstok voor kennisrijke thema’s waarmee kinderen een breed begrip van de wereld ontwikkelen. Binnen de thema’s vindt de hoofdmoot van taal en lezen plaats, met bijzondere aandacht voor woordenschat. Aleen waar zinvol, worden onderdelen apart aangeboden. Dat geldt bijvoorbeeld voor technisch lezen.
Een doorgaande lijn
Opvallend is dat alle leerkrachten vaardigheden op dezelfde manier aanleren. Afspraken hierover staan in de ‘kwaliteitskaart kennisrijk onderwijs’. Hoe schrijven we iets op? Wat noteren we? Zelfs: welke kleur marker gebruiken we voor een definitie? Het zorgt voor een doorgaande lijn waar iedereen profijt van heeft, zegt Inge: “Wat we kinderen in groep 4 hebben aangeleerd, hoeven we in groep 8 niet over te doen. Kinderen weten gewoon: zo doen we dit.”
De kwaliteitskaart bevat nog veel meer afspraken over taal en lezen. Dat leerkrachten alle soorten teksten aan bod laten komen, bijvoorbeeld. Dat ze binnen de kennisthema’s ook aandacht aan leesstrategieën besteden. Wat belangrijke didactische uitgangspunten voor taal en lezen zijn, en hoe je als leerkracht taal- en leesopbrengsten evalueert. En niet te vergeten: afspraken over jeugdliteratuur en boekpromotie. Bijvoorbeeld: ‘tijdens pauzemomenten lezen we voor’ en ‘we laten kinderen kennismaken met verschillende soorten jeugdliteratuur.’
Investeren in leesmotivatie
Leesmotivatie is namelijk de kers op de taart van het kennisrijk onderwijs bij De Klaroen. Onder aanvoering van twee leescoördinatoren zet het team van alles in om leerlingen aan het lezen te krijgen. Dat varieert van klassikaal boeken lezen tot het maken van boekenposters en boekendozen, en niet te vergeten een revitalisatie van de schoolbibliotheek. Merije: “Omdat we een heel gemêleerde populatie hebben, schaffen we bewust ook anderstalige kleuter- en prentenboeken aan. Lezen is lezen, ongeacht de taal. En leerlingen voelen zich enorm gezien als er boeken in hun thuistaal zijn.”
Hoe werkt het brein?
Terugkijkend wijzen Merije en Inge een aantal factoren aan die de school hebben gebracht tot waar zij nu staat. Allereerst waren dat inzichten uit de cognitieve psychologie. De Klaroen heeft veel geleerd van denkers als Paul Kirschner en Tom Bennett. Merije: “Ons brein is een bijzonder en complex orgaan. Hoe meer we over de werking ervan begrijpen, hoe beter we ons onderwijs daarop kunnen afstemmen. Wat is de kracht van herhaling? Wat is het belang van doelgericht oefenen? Hoe werkt de vergeetcurve? Als je je daarin verdiept, gaan er ineens kwartjes vallen: O, maar als het zo werkt, dan moeten we dít aanpassen in ons aanbod, of dát in de didactiek.”
Hoge verwachtingen
Een voorbeeld is dat het team van De Klaroen vanuit veel hogere verwachtingen is gaan lesgeven. Het achterliggende inzicht: je moet de rek opzoeken als je wilt dat leerlingen vooruitgaan. Inge: “Kinderen lezen bij ons nu pittige teksten over moeilijke onderwerpen; teksten met complexe zinnen en rijke taal. Ik zag groep 7/8 onlangs een paar korte verhalen van Roald Dahl lezen die ik zelf pas in het vo onder ogen kreeg! Daarbij ‘modellen’ we als leerkrachten zelf wel veel. Eerst kennis en kunde bijbrengen, dan gaandeweg loslaten, zodat kinderen de kennis zelf gaan toepassen en inoefenen.”
Vertragen = versnellen
Een ander cognitief-psychologisch inzicht is dat vertragen dikwijls tot versnellen leidt. “Je kunt als team pas vaart maken nadat je eerst de tijd hebt genomen om goede methodes te kiezen en afspraken te maken”, zegt Inge. Bij het lesgeven werkt het net zo, aldus Merije. “Neem de tijd om de basis grondig aan te brengen, ook als je daardoor niet alles ‘afkrijgt’. Anders dénk je misschien wel dat je alle kerndoelen behandeld hebt, maar blijft er weinig hangen en is het alsnog verspilde tijd.” Tot zover de cognitieve psychologie.t
Je kunt als team pas vaart maken nadat je eerst de tijd hebt genomen om goede methodes te kiezen en afspraken te maken
Leren via bordsessies
Een tweede sleutelfactor is het team, dat week in week uit met professionele ontwikkeling bezig is. De personeelsvergaderingen zijn vervangen door wekelijkse ‘bordsessies’. Elke sessie staat in het teken van samen leren en ontwikkelen. Er wordt kennis verworven, bijvoorbeeld via een webinar of hoofdstukken uit een boek. Aan de hand daarvan formuleert het team doelen en daar rollen taken uit. Bijvoorbeeld: we nemen allemaal een van onze eigen lessen op en gaan daarover met een collega in gesprek.
De ervaring leert dat het vooral de kunst is om de waan van de dag buiten de deur te houden. “Focus op leren”, zegt Merije. “Organisatorische mededelingen en praktische zaken kun je ook delen via een interne memo, en voor overige schoolbrede zaken is twee à drie keer per jaar een personeelsvergadering genoeg. Zo houd je samen zoveel mogelijk tijd vrij voor waar het om draait: de kwaliteit van het onderwijs.”
Ouders als steunkracht
De derde sleutelfactor is geweest dat de school ouders vanaf het begin heeft meegenomen in de ontwikkeling van kennisrijk onderwijs. Merije: “Ouders die kennis hebben over een thema, komen hier in de klas over vertellen. Dan hangen de kinderen aan hun lippen. Voor ouders zelf organiseren we jaarlijks één of twee avonden over onderwerpen zoals leren leren en mediawijsheid. Ook geven we veel ouders met wie we extra gesprekken hebben over de zorg rondom hun kind, kennis mee over hoe zij het leren van hun kind kunnen ondersteunen. Van ‘hoe praat je met je kind in de supermarkt’ tot ‘bezoek bij dit thema bijvoorbeeld eens een kasteel’. Als je dit soort kennis overdraagt, gaan ouders daar iets mee doen, is onze ervaring.”
Aan het eind van elk thema komen ouders naar school, zodat hun kinderen kunnen laten zien welke kennis ze hebben opgedaan. “Of het nou de kleuterklas is of groep 8: ouders zijn apetrots”, zegt Merije.
Versteld doen staan
Tot slot de hamvraag: werpt het kennisrijk onderwijs al vruchten af? In de citoresultaten voor begrijpend lezen eind groep 8 zit een licht stijgende lijn. Merije en Inge twijfelen er niet aan dat de komende jaren meer positieve effecten zichtbaar worden. Inge: “Ik hoor in verschillende groepen dat kinderen die voorheen niet aan lezen toekwamen, nu lekker in een boek zitten. Ook zijn de gesprekken met kinderen in de klas echt van een ander niveau geworden.” Merije: “Kinderen worden verbaal sterker. We horen van ouders dat de gesprekken aan tafel veranderd zijn. Kinderen zuchten en steunen dat ze hard moeten werken op school, om twee minuten later een ingewikkeld verhaal te vertellen over symbiotische relaties of de politieke ontwikkelingen in de jaren dertig… Ouders staan versteld.”
“Kijk”, zegt ze na een korte pauze, “het is onze missie om kinderen ‘wereldvaardig’ te maken. Daar is kennis voor nodig. Want kennis is de basis van denken, juist in een wereld waarin niet alle informatie waar is. Kennis over de wereld. Kennis van taal. Kennisrijk maakt kansrijk.”