Lerende organisatie

Lerende Organisatie

Wat is een lerende organisatie?

We typeren een schoolbestuur of school als een lerende organisatie als deze het vermogen heeft om zich routinematig en systematisch te ontwikkelen en te innoveren. De organisatie kan zich aanpassen aan nieuwe ontwikkelingen en omstandigheden, doordat teamleden (zowel individueel als samen) leren om hun visie en ambities te ontwikkelen, bij te stellen en te realiseren (Kools, 2020).

Vragen & Antwoorden

Vragen & Antwoorden

Waarom dit dossier?

Het is belangrijk dat scholen/stichtingen zich ontwikkelen tot lerende organisaties, omdat een lerende organisatie: 

  • systematisch en onderbouwd werkt aan onderwijskwaliteit;
  • voortdurend investeert in de ontwikkeling van alle personeelsleden;
  • optimaal gebruikmaakt van de beschikbare expertise, zowel van de expertise in de scholen als van partners;
  • een cultuur van vertrouwen en respect creëert, waarin leren van en met elkaar centraal staat;
  • beleidsterreinen met elkaar verbindt en werkt vanuit een gezamenlijke visie.

Omdat er nog weinig concrete handvatten beschikbaar zijn voor de wijze waarop je een lerende organisatie kunt bevorderen, hebben we samen met besturen en schoolleiders dit dossier ontwikkeld.

Het kader

Marsick en Watkins hebben in 2003 een model voor de lerende organisaties ontwikkeld, dat in veel sectoren en landen wordt gebruikt. Kools (2020) vertaalde dit model in zijn proefschrift naar het onderwijs en toonde het belang ervan aan voor onze sector

Hiervan afgeleid onderscheiden we acht dimensies van een lerende organisatie, zoals ook geformuleerd in de NRO Kennisagenda Lerende Organisatie (Ros, 2021). Deze dimensies zijn geformuleerd op school- en op bestuursniveau.

Bronnen

 

Samenstelling

Dit dossier is ontwikkeld door Anje Ros en Linda van den Bergh, lectoren bij Fontys Hogescholen. Zij werkten hierbij samen met bestuurders, beleidsmedewerkers, schoolleiders en leerkrachten van de schoolbesturen KPOA, Optimus, Signum en Flores, met Henderijn Heldens (onderzoeker van Fontys) en Gea Spaans (Platform Samen Onderzoeken). De redactie is verzorgd door Tekstbureau Elise Schouten en de productie door Rosenmullers Communicatie & Organisatie.

 

 

 

 

 

Zelf aan de slag

 

Als het gaat om de ontwikkeling van een lerende organisatie, begint geen enkele school of bestuur ‘bij nul’ en is geen enkele school of bestuur ooit ‘klaar’, want het onderhoud van een lerende organisatie vraagt voortdurend aandacht. Dit dossier biedt besturen en scholen handvatten en inspiratie om zich verder te ontwikkelen als lerende organisatie, maar zij kiezen zelf wat op dit moment bij de organisatie past. Dat is mogelijk, omdat we een variatie aan suggesties en voorbeelden aanreiken, zodat elke organisatie, waar deze ook staat, er iets uit kan halen. Steeds maak je zelf een vertaalslag naar concrete interventies in je eigen stichting of school.

Omdat de dimensies van de lerende organisatie veelomvattend zijn, is het belangrijk om keuzes te maken. Daarbij moet gezegd worden dat de dimensies met elkaar samenhangen en de ene dimensie voorwaardelijk is voor de ander, maar ook kan versterken. Dit betekent dat de dimensie die het minst is ontwikkeld, de ontwikkeling van andere dimensies kan belemmeren. Het betekent ook dat het werken aan één dimensie vaak ook positief uitpakt voor andere dimensies. 

Tips om met dit dossier te werken

  • Vul samen het analyseformulier in, of doe dit ieder apart en bespreek het vervolgens samen.
  • Kies 1 of 2 dimensies, die verbetering behoeven en die aansluiten bij de speerpunten in je koersplan of jaarplan. Lees ter inspiratie de portretten en vergelijk deze verhalen met hoe jullie zelf handelen ten aanzien van de acht dimensies. Je kunt het analyseformulier gebruiken om te bepalen welke dimensie de meeste aandacht behoeft.
  • Pak de betreffende spiegelkaart(en) erbij en bespreek met collega’s (van het stafbureau of het MT) waar je op dit moment staat, waar je tevreden over bent, en waar winst is te behalen.
  • Kies enkele suggesties van de spiegelkaart, die op dit moment passend zijn voor je eigen organisatie. Wellicht doe je dat deels al, maar kan het beter: meer samen, beter onderbouwd, systematischer, met meer kwaliteit, met betere reflectie of analyse.
  • Draai de kaart om en ga als bestuurder/beleidsmedewerker in gesprek met schoolleiders of als schoolleider met een bestuurder/beleidsmedewerker om na te gaan hoe je elkaars rol kunt versterken.
  • Gebruik de kaart in het directeurenoverleg of op een studiedag om samen te reflecteren op waar jullie staan, wat jullie willen verbeteren en hoe je daarin kunt samenwerken.
  • Maak een concreet actieplannetje, waarin je aangeeft wat je wanneer met wie gaat doen, en waarom.
  • Gebruik de spiegelkaarten regelmatig, bijvoorbeeld als je je jaarplan evalueert en bijstelt en in ontwikkelgesprekken tussen bestuurder en schoolleiders.
Wat vind je in dit dossier?

Analyseformulier

Dit formulier kun je gebruiken om met elkaar het gesprek te voeren over waar je staat als lerende organisatie op de acht dimensies en wat de ambities zijn voor de komende twee jaren. Nadat je dit formulier hebt ingevuld, heb je een goed beeld van de mate waarin je school of stichting een lerende organisatie is en kies je één of twee dimensies die de meeste aandacht behoeven.

Spiegelkaarten

Voor elke dimensie hebben we een zogenoemde ‘spiegelkaart’ ontwikkeld. Op de voorkant staan aandachtspunten en suggesties voor besturen en op de achterkant voor scholen. De voorkant is bedoeld voor bestuurders en beleidsmedewerkers en de achterkant voor schoolleiders en leraren (specialist/teacher leader) die willen werken aan een lerende organisatie. Op elke kaart is de betreffende dimensie kort omschreven en staan er twee uitdagingen, ofwel weerbarstige aspecten van deze dimensie. Ook staan er op elke spiegelkaart aandachtspunten en suggesties, citaten van besturen en scholen en een QR-code die toegang geeft tot literatuur over de betreffende dimensie.

Portretten

Met scholen en bestuurders van vier schoolbesturen hebben we interviews afgenomen over de dimensies van de lerende organisatie. Per bestuur is er gesproken met een bestuurder en een beleidsmedewerker en met een schoolleider en een MT-lid of expert-leraar van een school. We hebben voor deze vier besturen gekozen omdat zij bewust werken aan de ontwikkeling van een lerende organisatie. Elk bestuur heeft een school gekozen waarin deze ontwikkeling zichtbaar is. Het is inspirerend dat de vier besturen sterk verschillen in de aanpak die zij volgen bij de doorontwikkeling van de lerende organisatie.

Verder lezen

Per dimensie van de lerende organisatie vind je een aantal verdiepende (online) publicaties. Deze lijst is uiteraard niet uitputtend, maar de opgenomen publicaties bevatten verwijzingen naar meer literatuur.

Analyseformulier

Analyseformulieren

Publicaties & links

Analyseformulier school

Dit formulier kun je gebruiken om met elkaar het gesprek te voeren over waar je staat als lerende organisatie op de acht dimensies en wat de ambities zijn voor de komende twee jaren. Nadat je dit formulier hebt ingevuld, heb je een goed beeld van de mate waarin jouw school een lerende organisatie is en kies je één of twee dimensies die de meeste aandacht behoeven. De pdf is aanklikbaar en kan je na gebruik opslaan op je eigen computer.

Publicaties & links

Analyseformulier bestuur

Dit formulier kun je gebruiken om met elkaar het gesprek te voeren over waar je staat als lerende organisatie op de acht dimensies en wat de ambities zijn voor de komende twee jaren. Nadat je dit formulier hebt ingevuld, heb je een goed beeld van de mate waarin jouw stichting een lerende organisatie is en kies je één of twee dimensies die de meeste aandacht behoeven. De pdf is aanklikbaar en kan je na gebruik opslaan op je eigen computer.

Spiegelkaarten

Spiegelkaarten

Publicaties & links

Spiegelkaart 1 | Een gedeelde visie en ambitie ontwikkelen

Publicaties & links

Spiegelkaart 2 | Het leren van onderwijsprofessionals stimuleren

Publicaties & links

Spiegelkaart 3 | Teamleren en samenwerken bevorderen

Publicaties & links

Spiegelkaart 4 | Feedbackprocessen stimuleren op alle niveaus in de organisatie

Publicaties & links

Spiegelkaart 5 | Samenwerken met partners in de brede omgeving

Publicaties & links

Spiegelkaart 6 | Een onderzoekscultuur bevorderen

Publicaties & links

Spiegelkaart 7 | Condities voor gespreid leiderschap creëren

Publicaties & links

Spiegelkaart 8 | Voorwaarden creëren in organisatiestructuur en beleid

Dimensies

Onze Dimensies

Een gedeelde visie en ambitie ontwikkelen
Een gedeelde visie en ambitie ontwikkelen
Het leren van onderwijsprofessionals stimuleren
Het leren van onderwijsprofessionals stimuleren
Teamleren en samenwerken bevorderen
Teamleren en samenwerken bevorderen
Feedbackprocessen stimuleren op alle niveaus in de organisatie
Feedbackprocessen stimuleren op alle niveaus in de organisatie
Samenwerken met partners in de (brede) omgeving
Samenwerken met partners in de (brede) omgeving
Een onderzoekscultuur bevorderen
Een onderzoekscultuur bevorderen
(Condities voor) gespreid leiderschap creëren
(Condities voor) gespreid leiderschap creëren
Voorwaarden creëren in organisatiestructuur en beleid
Voorwaarden creëren in organisatiestructuur en beleid
Handreikingen

Handreikingen

Publicaties & links

Handreiking | Werken met bovenschoolse leerteams

Deze handreiking over het werken met bovenschoolse leerteams gaat in op het belangrijkste doel van bovenschoolse professionaliseringsteams: dat experts van elkaar leren en dat zij hun expertise onderhouden, uitwisselen en doorontwikkelen.

Publicaties & links

Handreiking | Spiegelkaarten inzetten in gesprekken tussen bestuur en directeuren

Om samen met directeuren systematisch te werken aan de ontwikkeling van een lerende organisatie, kunnen besturen de ‘Spiegelkaarten Lerende Organisatie’ inzetten in gesprekken met (één of meer) directeuren, zoals ontwikkelgesprekken of een directeurenberaad.

Publicaties & links

Handreiking audits | Tussen scholen binnen een stichting

Deze handreiking is bedoeld voor scholen die willen leren van andere scholen binnen het bestuur om zich te ontwikkelen tot een lerende organisatie.

Publicaties & links

Handreiking audits | Op bestuursniveau

Deze handreiking is bedoeld voor besturen die van elkaar willen leren als zij zich willen ontwikkelen tot een lerende organisatie.

Portretten

Portretten

Praktijkvoorbeelden & interviews

Portret | KPOA als lerende organisatie

Interview over de dimensies van de lerende organisatie met Winfried Roelofs, voorzitter van het College van Bestuur van KPOA en Carmen van Liempt, hoofd P&O bij KPOA.

Praktijkvoorbeelden & interviews

Portret | School op de Berg KPOA

Interview over de dimensies van de lerende organisatie met Marieke Soesbergen, schoolleider en Karin Bakker, leraar op de Berg in Amersfoort.

Praktijkvoorbeelden & interviews

Portret | Signum als lerende organisatie

Interview over de dimensies van de lerende organisatie met Jan Heijman, voorzitter van het College van Bestuur van Signum en Adriaan Mellema, hoofd Kwaliteit, Innovatie en Ontwikkeling bij Signum.

Praktijkvoorbeelden & interviews

Portret | Kindcentrum Zuiderster Signum

Interview over de dimensies van de lerende organisatie met Ilonka Waterloo, schoolleider en Madelon Pruijsers, (academische) leraar van KC Zuiderster in ’s-Hertogenbosch.

Praktijkvoorbeelden & interviews

Portret | Flores als lerende organisatie

Interview over de dimensies van de lerende organisatie met Yvonne Visser, lid van het College van Bestuur van Flores Onderwijs en Rebekka Bersee, manager onderwijsontwikkeling bij Flores Onderwijs.

Praktijkvoorbeelden & interviews

Portret | Jan Ligthartschool Flores

Interview over de dimensies van de lerende organisatie met Julia van Broeckhuijsen, schoolleider en Hanneke van den Berg, leraar van groep 5-6 van de Jan Ligthartschool.

Praktijkvoorbeelden & interviews

Portret | Optimus als lerende organisatie

Interview over de dimensies van de lerende organisatie met Harrie van de Ven, voorzitter van het College van Bestuur van Optimus en Lieke Wellens, orthopedagoog bij Optimus.

Praktijkvoorbeelden & interviews

Portret | Basisschool De Raamdonk Optimus

Interview over de dimensies van de lerende organisatie met Michel van der Kraan, schoolleider en Erinn Niezing, leraar in groep 7 van basisschool De Raamdonk in Grave.

Webinar

Webinar

Video’s & podcasts

Webinar | Doorontwikkeling naar een lerende organisatie

Tijdens dit webinar geeft Anje Ros een toelichting op de dimensies van de lerende organisatie, hoe je hieraan kunt werken en wat je dit oplevert. Vervolgens vindt er een panelgesprek plaats met onze drie experts Sylvia Veltmaat, Lieke Wellens en Ilonka Waterloo.